Nieprawidłowa artykulacja głosek [b] i/lub [p] związana ze zbyt słabą pracą warg, wadami zgryzu i zmianami bliznowymi.

DYSLALIA CAŁKOWITA = BEŁKOT

Dyslalia ( z greckiego dys -zaburzenie;  lalia – mowa)  to ogólne pojęcie stosowane przy określeniu różnych postaci wad wymowy. O dyslalii całkowitej mówimy wtedy, gdy prawie wszystkie głoski są zniekształcone, opuszczane lub realizowane zastępczo. Przy bełkocie występuje sygmatyzm różnego rodzaju, rotacyzm, brak głosek [k; g] lub nieprawidłowa ich realizacja, bezdźwięczność, palatalizacja, zaburzenia nosowości. Nawet samogłoski mogą być artykułowane wadliwie.

Artykulacja jest zniekształcona, charakterystyczne są przestawienia sylabowe i głoskowe, brak jest końcówek lub sylab początkowych, grupy spółgłoskowe są uproszczone. Mowa dziecka jest niezrozumiała lub rozumiana tylko przez najbliższe otoczenie.

JĄKANIE = NIEPŁYNNOŚĆ MOWY

Przejawia się zaburzeniami płynności mówienia. Obserwowane objawy mogą być różnorodne: mimowolne zahamowania toku mówienia, powtórzenia głosek, sylab, wyrazów, fraz, zaczynających wypowiedź bądź w środku, przedłużanie samogłosek, blokowanie, czyli dodatkowe „zastopowanie”, napięcie na głosce. Często współwystępują tiki, dodatkowe ruchy, np.: zmrużenia powiek, grymasy, ruchy kończyn, zaciskanie warg, itp. Zaburzona jest koordynacja pracy aparatu oddechowego, głosowego i artykulacyjnego oraz patologicznie wzmożone jest napięcie mięśni tychże układów wywołane silnymi bodźcami emocjonalnymi. Jąkanie określane jest „nerwicą mowy”.

KAPPACYZM = KEKANIE (kappacismus) i GAMMACYZM = GEGANIE (gammacismus) to zaburzenie dotyczące wymowy głosek [k; g].

Polega na tym, że głoski tylnojęzykowe [k; g] są zastępowane odpowiednio głoskami przedniojęzykowozębowymi [t; d], mogą też być realizowane ze zwarciem krtaniowym. Najczęściej jest to wynikiem nieprawidłowej pracy i wygórowanego napięcia mięśni języka.

KIGANIE i GIGANIE

Rzadko występująca odmiana dyslalii, polega na zastąpieniu głoski zmiękczonej [k’] i [g’] jej twardym odpowiednikiem, np.: [sukeŋka; cuker, gevont].

LAMBDACYZM = LELANIE (lambdacismus)

Rodzaj dyslalii polegający na nieprawidłowej artykulacji głoski [l] –zamianie na głoskę [j], opuszczaniu lub na deformacji dźwięku (dość często występuje realizacja interdentalna).

ŁEŁANIE

Rzadko występująca postać zaburzenia realizacji głoski [ł] – zamienianej na [v]. Jest to związane z osłabioną motoryką narządów artykulacyjnych, szczególnie warg.

MOWA BEZDŹWIĘCZNA

Polega na wymawianiu głosek dźwięcznych bezdźwięcznie, czyli bez drgań wiązadeł głosowych. Dotyczy to głosek, które posiadają swoje bezdźwięczne odpowiedniki, np.: [b®p], [g®k], [d®t], itd. Przy mowie bezdźwięcznej występuje obniżone napięcie mięśniowe: wargi i policzki są wiotkie, głos jest cichy, monotonny. Często przyczyną jest zaburzenie słuchu fonemowego lub uszkodzenie słuchu fizjologicznego.

MUTYZM

Brak lub ograniczenie ekspresji mówienia w co najmniej jednej sytuacji społecznej (np. w przedszkolu) u dzieci, które już posługiwały się mową komunikatywną. Zachowana jest zdolność rozumienia i możliwość porozumiewania się werbalnego (pismo, gesty, mimika). Milczenie może być wybiórcze, tzn. są osoby, z którymi dziecko komunikuje się. Zachowanie dziecka jest zmienione – jest wyciszone, zdystansowane. Zaburzenie ma podłoże psychiczne, emocjonalne, dziecko zazwyczaj nie wie, dlaczego milczy.

ROTACYZM = RERANIE (rhotacismus) to nieprawidłowa realizacja głoski [r].

• Mogirotacyzm (mogirhotacismus)- [r]=Ø , czyli zupełne opuszczenie dźwięku.
• Pararotacyzm (pararhotacismus)- [r]=[l], [ł], [j] , czyli zastąpienie dźwięku [r] innym, prawidłowo realizowanym. Czasem tworzona jest dwugłoska [rl].

Rotacyzm właściwy (rhotacismus) – dźwięk jest zdeformowany, niesystemowy (nie występuje w systemie fonetycznym naszego języka), miejsce artykulacji jest zmienione. Odmiany:

• Rotacyzm uwularny, reranie języczkowe, francuskie (rhotacismus uvularis) – artykulacja polega na wibracji języczka przy uniesionym podniebieniu miękkim (język pozostaje bierny).
• Rotacyzm welarny, reranie podniebienne (rhotacismus velaris) – artykulacja polega na zbliżeniu do podniebienia miękkiego tylnej części języka; powstaje dźwięk podobny do [y].
• Rotacyzm policzkowy (rhotacismus buccalis) – drga jeden policzek pod wpływem strumienia powietrza kierowanego w bok.
• Rotacyzm boczny, reranie boczne (rhotacismus lateralis) – strumień powietrza przechodzi bokiem, między boczną krawędzią języka a dziąsłami.
• Rotacyzm wargowy, reranie labialne, funkcjonalne (rhotacismus labialis) – drgają obie wargi – rzadko spotykana postać rotacyzmu, występuje tzw. [r] furmańskie.
• Rotacyzm wargowo-językowy (rhotacismus labiolingualis) – drgania wytwarzane są między czubkiem języka a wargą górną.
• Rotacyzm wargowo-zębowy (rhotacismus labiodentalis) – wibracja powstaje między wargą a siekaczami.
• Rotacyzm gardłowy, reranie gardłowe, laryngalne, grasejowanie (rhotacismus pharyngealis) – podczas artykulacji nasada języka zbliża się do tylnej ściany gardła, [r] bywa także zastępowane przez zredukowany dźwięk samogłoskowy, pośredni między [y-e].
• Rotacyzm interdentalny, reranie międzyzębowe (rhotacismus interdentalis) – przy artykulacji czubek języka wsunięty jest między zęby.
• Rotacyzm nosowy (rhotacismus nasalis) – podczas realizacji [r] przy niedostatecznym zamknięciu przejścia między jamą ustną a nosową powstaje nosowy dźwięk [ŋg]
• Hiperrotacyzm – nienaturalna, przesadnie wydłużona realizacja – do 5-6 wibracji

RYNOLALIA = NOSOWANIE (rhinolalia, rhinophonia) to wymawianie głosek ustnych „przez nos” oraz trudności w wymowie głosek nosowych.

• Rynolalia zamknięta, nosowanie zamknięte (rhinolalia clausa) – zachodzi wówczas, gdy głoski nosowe wymawiane są jak głoski ustne, zmienia się też barwa głosek. Przyczyny to zmiany anatomiczne lub funkcjonalne w jamach nosowych i nosogardzieli.
• Rynolalia otwarta, nosowanie otwarte (rhinolalia aperta) – głoski ustne łączą się z nadmiernym rezonansem nosowym. Najbardziej zniekształcone są głoski dentalizowane. Głoski [k; g] mogą być zastąpione przez zwarcie językowo-gardłowe lub przez głoski [h; t; d], bądź zastępowane jest przez dźwięk [ŋ]. Najczęściej przyczyną nosowania otwartego są zwykle rozszczepy podniebienia (czasem niewidoczne, bo podśluzówkowe).
• Rynolalia mieszana, nosowanie mieszane (rhinolalia mixta).

SYGMATYZM, SEPLENIENIE (sigmatismus) to nieprawidłowa realizacja głosek dentalizowanych, tzw. szeregów:

• [s; z; c; dz] – głoski syczące (przedniojęzykowo-zębowe);
• [sz; ż; cz; dż] – głoski szumiące (przedniojęzykowo-dziąsłowe);
• [ś; ź; ć; dź] – głoski ciszące (środkowojęzykowe).

Podstawowe rodzaje sygmatyzmu:

• Parasygmatyzm (parasigmatismus) – najczęściej spotykana wadliwa realizacja głosek [sz; ż; cz; dż], które wymawiane są jak [s; z; c; dz] lub [ś; ź; ć; dź].
• Rodzajem parasygmatyzmu jest sygmatyzm szumiący, tzw. szeplenienie, szepietliwość – głoski [s; z; c; dz] wymawiane są jak [sz; ż; cz; dż].
• Sygmatyzm palatalny, seplenienie podniebienne, sieplenienie (sigmatismus palatalis) – mowa dziecinna, spieszczona; głoski syczące i szumiące wymawiane są jak [ś; ź; ć; dź].
• Sygmatyzm interdentalny, seplenienie międzyzębowe, śródzębne (sigmatismus interdentalis) – podczas mówienia język wsuwa się między zęby w linii środkowej lub bocznej, żuchwa jest opuszczona, brak jest zwarcia zębów. Wymowa taka może dotyczyć jednego szeregu, dwóch, a nawet trzech. Zaburzenie to obejmuje czasem głoski przedniojęzykowo-zębowe [t; d; n] (sigmatismus multiplex interdentalis). Często związany jest z zaburzeniami zgryzowymi.
• Sygmatyzm lateralny, seplenienie boczne (sigmatismus lateralis) – artykulacja polega na niesymetrycznym ułożeniu całego języka – szczelina nie tworzy się wzdłuż linii środkowej języka, lecz z boku, układ warg jest nieprawidłowy, rozchylają się one w miejscu przechodzenia powietrza.
• Sygmatyzm addentalny, seplenienie przyzębowe, dozębne (sigmatismus addentalis) – powstaje przy płaskim ułożeniu przodu języka; wzdłuż języka nie tworzy się rowek, powietrze przechodzi szerokim strumieniem.
• Sygmatyzm labiodentalny, seplenienie wargowo-zębowe (sigmatismus labiodentalis) – polega na tworzeniu się szczeliny pomiędzy dolną wargą i krawędzią górnych siekaczy – powstaje układ podobny do wymowy głoski [f].
• Sygmatyzm labialny, seplenienie wargowe (sigmatismus labialis) – podczas artykulacji język jest bierny, a dźwięk powstaje w szczelinie między wargami.
• Sygmatyzm nosowy (sigmatismus nasalis) – podczas realizacji głosek dentalizowanych przy niedostatecznym zamknięciu przejścia między jamą ustną a nosową powstaje nieprzyjemny w odbiorze poszum nosowy.
• Sygmatyzm świszczący (sigmatismus stridens) – w wyniku powstawania zbyt mocnego prądu powietrza powstaje ostry, gwiżdżący dźwięk. Przyczyną najczęściej jest diastema.
• Sygmatyzm laryngalny, seplenienie gardłowe (sigmatismus pharyngealis) – gardłowa wymowa głosek dentalizowanych, najczęściej przy anatomicznych lub funkcjonalnych zaburzeniach podniebienia.
• Sygmatyzm laryngalny, seplenienie krtaniowe (sigmatismus laryngealis) – wytwarzany jest szmer wytwarzany w krtani, powstaje tzw. zwarcie krtaniowe.
• Sygmatyzm przydechowy (sigmatismus aspirativen) – zamiast głosek [s; z; c; dz] słyszymy chuchający szmer.

ZABURZENIA  SŁUCHU  FONEMOWEGO (FONEMATYCZNEGO)

Brak lub zakłócenia w rozpoznawaniu i różnicowaniu dźwięków języka polskiego.  Dotyczy dokładnie „cech dystynktywnych” głosek, czyli dość precyzyjnych cech różniących głoski: dźwięczność-bezdźwięczność, ustność-nosowość, twardość-miękkość.

Słuch fonemowy to zdolność do różnicowania, analizy i syntezy dźwięków mowy zgodnie z zasadami systemu fonologicznego, umiejętność rozróżniania najmniejszych elementów składowych wyrazów, czyli fonemów i wyrazów, które zbudowane są z fonemów danego języka. Słuch fonemowy jest także umiejętnością utożsamiania wymówień głoski, np.: głośne, ciche, z udziałem pierścienia zwierającego gardło (nosowo), z udziałem wiązadeł głosowych, głosem męskim, żeńskim, dziecinnym, bardziej lub mniej wyraziście.

Zaburzenia słuchu fonemowego, w zależności od stopnia nasilenia utrudniają odbiór mowy, utrudniają nabycie umiejętności pisania lub zaburzają przyswojoną już czynność.



W mowie potocznej wszystkie odchylenia od normy wymawianiowej określa się mianem wadą wymowy, co wcale nie jest poprawne.

Definicja wady wymowy mówi, że wymowa jest wtedy wadliwa, gdy różni się od tej, jaka jest używana przez grupę społeczną, do której się należy. (Stąd wymowa języczkowego [r], tzw. francuskiego w Paryżu jest właściwa, a w naszej szerokości geograficznej już nie…)

Wady wymowy to wady artykulacyjne – naukowo określa się je mianem dyslalii. Ich przyczyny, czyli etiologia może być różnorodne. W obrębie dyslalii wyróżniamy wszelkiego rodzaju odchylenia od artykulacji poprawnej – jest ich wiele. Mogą to być nieprawidłowości w realizacji jednej głoski, kilku głosek, a nawet wszystkich, do tzw. bełkotu. W mowie zachowane są rytm, melodia i akcent, ale artykulacja jest zatarta, czasem mało zrozumiała.

Głoski mogą być:

• zupełnie nie wymawiane, opuszczane – tzw. elizja głoski, mogilalia;
• zastępowane przez inne, ale prawidłowo realizowane głoski – tzw. substytucja, paralalia;
• zniekształcane – tzw. deformacja głoski, dyslalia właściwa.

Rodzajów nieprawidłowości artykulacyjnych jest wiele. Nazwy związane są najczęściej ze sposobem wytwarzania dźwięku – tym, jak układają się wówczas narządy mowne. Czasem wręcz trudno jest opisać sposób realizacji zniekształconego dźwięku. Postaram się przedstawić je ogólnie i przystępnie.

Natomiast zaburzenia mowy to pojęcie szersze. To między innymi: mowa osób z zaburzeniami słuchu, z uszkodzeniami neurologicznymi, z niepełnosprawnością intelektualną, mutyzm, alalia, afonia, giełkot, jąkanie, opóźnienia rozwoju mowy i inne.

Dzieci mają naturalną skłonność do tego, aby ulubioną czynność czy zabawę powtarzać wiele razy. Wykorzystajmy to! Ćwiczenia motoryki narządów mowy potraktujmy jak śmieszną zabawę – będzie to dla dziecka ogromna przyjemność.

Zadaniem dorosłego jest pokazanie poprawnie wykonanego ćwiczenia i zachęcanie dziecka do pracy. Trzeba chwalić malucha za podejmowany wysiłek, nawet gdyby efekty nie były początkowo najlepsze. Ważne jest, aby dorosły wykonywał ćwiczenia precyzyjnie i tej dokładności konsekwentnie uczył swoje dziecko. Lepiej ćwiczyć krótko, ale kilka razy dziennie: 3-5 minut z trzylatkiem, do 10 minut ze starszym dzieckiem. Trzeba wybierać kilka ćwiczeń i starać się je wykonać dokładnie. Początkowo należy kontrolować zabawy przed lustrem, potem, gdy dziecko wykonuje ćwiczenia dokładnie i bez kontroli wzrokowej, można do „gimnastyki buzi i języka” wykorzystywać każdą okazję: jazdę samochodem czy spacer. Pamiętajmy, aby czas trwania ćwiczeń i liczbę powtórzeń dostosować do indywidualnych możliwości dziecka.

Ćwiczenia logopedyczne rozpoczynamy od najprostszych, opartych na naturalnych zachowaniach i naśladowaniu  zwyczajnych czynności domowych. Wykorzystujemy naturalne okazje, aby pogimnastykować aparat mowy.

• Przy porannym i wieczornym myciu zębów myjmy też język – wykonaj 10 „kółeczek” w lewo i w prawo po wyciągniętym i szeroko ułożonym języku. Spróbuj miękką szczoteczką „wyciągać” język od spodu – ruchem ku górze.
• Policz ząbki – przy mocno otwartej buzi czubek języka ma dotknąć każdy ząbek osobno – „przywitać się” z każdym.
• Język to ołówek – narysuj kółeczka (czubkiem języka po czerwieni wargowej), narysuj kreseczki (od jednego do drugiego kącika warg, poziomo), narysuj kropki na suficie (lekko dotykaj czubkiem języka podniebienie).
• Pozwól dziecku wylizać talerz – wyciągając mocno i szeroko cały język – to mało eleganckie, ale ćwiczymy w ten sposób środkową część języka.
• Lizanie lizaka – świetne ćwiczenie, jeśli liżąc go, dziecko unosi czubek języka ku górze.
• Posmaruj maluchowi wargi miodem lub kremem czekoladowym, poproś, aby zlizał je dokładnie – jak kotek – pracując mocno językiem.
• Chuchaj na gorącą zupę, na zmarznięte ręce – pracują wargi, układając się w „kółeczko”.
• Kiedy dziecko ziewa – poproś, aby ziewnęło kilka razy, mocno w dół opuszczając żuchwę – oczywiście – zasłaniając usta.
• Buziaki, cmokanie, dmuchanie baniek mydlanych – superćwiczenia, jeśli dziecko wyciąga wargi do przodu.
• Pamiętajmy, że narządy mowy trenujemy też poprzez prawidłowe gryzienie, żucie i połykanie jedzenia. Codziennie daj dziecku marchewkę i jabłko do zjedzenia. Zlikwiduj papki, krojone na kawałeczki kanapki i „mięciutkie” jedzenie. Może tak jest wygodniej i szybciej, ale obniża się wówczas napięcie mięśniowe aparatu mownego, a w konsekwencji – jego sprawność.

Ważne! Te zabawy to „trening” narządów mowy, który jest jest wstępem do późniejszego sprawnego ich ułożenia podczas wypowiadania wyrazów, zdań i dłuższych wypowiedzi. Słaba sprawność narządów artykulacyjnych może spowalniać prawidłowe tempo mówienia u najmłodszych, dlatego tak istotne jest ich usprawnianie.

„Gimnastyka buzi i języka” nie zastąpi wizyty u logopedy, jeśli dziecko ma wadę mowy lub wymowy, ale na pewno wspomoże i przyspieszy naturalny proces rozwoju mowy dziecka. Jeśli coś niepokoi w mowie naszej pociechy, skorzystajmy z porady specjalisty, to nie boli…

Joanna Grabowska-Okraska
logopeda, surdopedagog

Na przykład:

• Konik jedzie na przejażdżkę. Naśladuj stukot kopyt konika (kląskanie czubkiem języka o podniebienie).
• Wilk gonił zająca, potwornie się zmęczył, teraz wysunął język i dyszy (wysuń język jak najdalej na brodę). Ze złości, że nie udał mu się pościg, wyje: „auuu”.
• Huśtawka unosi się do góry, potem opada w dół. Wysuń język, poruszaj nim tak, jakby był huśtawką – w górę, w kierunku nosa, w dół, na brodę.
• Dzieci lubią kręcić się na karuzeli, język także. Włóż język między wargi (zamknięte) a dziąsła i kręć nim kilka razy w lewo, potem w prawo.
• Świnka ma ryjek – wysuń wargi mocno do przodu.
• Spróbuj na wysunięte wargi (pod nos) położyć słomkę lub ołówek – kot ma wąsy!
• Widziałeś rybkę? Spróbuj podobnie poruszać ściągniętymi „w ciup” wargami – tak, jak rybka połyka porcje wody.
• Chomik lubi „chomikować”, czyli wpycha w policzki tyle zapasów, ile się zmieści. Wypchnij językiem policzek od środka – lewy, prawy!
• Wyobraź sobie, że twój język to żołnierz na defiladzie – maszeruje w rytm, bardzo równo i energicznie. Raz – czubek języka w górę, w kierunku nosa, dwa – czubek języka dotyka lewego kącika ust, trzy – czubek języka dotyka dolnej wargi, cztery – czubek języka jest w prawym kąciku ust. I tak dalej…
• Widziałeś zegar z kukułką? Twój język to kukułka, która wyskakuje z wnętrza zegara – usta są otwarte, język poziomo, wyciągnięty czubek języka nie dotyka zębów – wyskakuje, wraca…
• Malarz maluje sufit – przesuwaj językiem, jak pędzlem po podniebieniu, do tyłu, do przodu.
• Zwiń język jak naleśnik – język za górnymi zębami, „wypchnięta” spodnia część języka.
• Dzieci lubią zjeżdżalnię! Zrób zjeżdżalnię dla krasnoludków ze swojego języka! Oprzyj czubek języka za dolnymi zębami i „wypchnij” w górę jego środkową część.
• Drzwi do domu otwierają się i zamykają. Podobnie – twoja mocno otwarta buzia zamknie się, a za chwilę znów otworzy (pionowe, energiczne ruchy żuchwy).
• Słoń ma dłuuugą trąbę i potrafi wszędzie nią sięgnąć. Przy szeroko otwartych ustach dosięgnij językiem do ostatnich ząbków na górze, potem na dole – po lewej, po prawej stronie.
• Tata młotkiem wbija gwoździe w ścianę. Twój język to mocny młotek – uderzaj czubkiem języka o dziąsła tuż za górnymi zębami, naśladując wbijanie gwoździa.
• Parska źrebak: prr, prr, prr. Jedzie stary samochód: brrrrrrrr, coś się psuje: br, br, br,  o! udało się! jedziemy dalej: brrrrrrrrrrr…

Zachęcam do tych i innych zabaw „buzi i języka”. Polecam serię 6 książeczek Ewy Morkowskiej „Naśladuj mnie” (Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne). Znajdą Państwo tam wiele przykładów ćwiczeń logopedycznych opatrzonych zdjęciami i ilustracjami.

Joanna Grabowska-Okraska
logopeda, surdopedagog

Równocześnie z takimi ćwiczeniami usprawniamy słuch fonemowy, który pozwala różnicować głoski. Jest to szczególnie ważne w przypadku substytucji głosek.

Kolejny etap to wywołanie prawidłowego dźwięku-głoski.

Potem następuje najdłuższy w czasie i żmudny proces utrwalania poprawnego dźwięku: najpierw w izolacji, potem w sylabach i wyrazach. Tutaj szczególnie ważna jest współpraca z rodzicami dziecka, ich konsekwencja w działaniach i systematyczność.

Terapię uznajemy za zakończoną dopiero wtedy, gdy dziecko realizuje poprawnie głoskę w mowie spontanicznej, czyli podczas codziennych czynności.