Słowniczek terminów logopedycznych

BETACYZM (betacismus)

Nieprawidłowa artykulacja głosek [b] i/lub [p] związana ze zbyt słabą pracą warg, wadami zgryzu i zmianami bliznowymi.

DYSLALIA CAŁKOWITA = BEŁKOT

Dyslalia ( z greckiego dys -zaburzenie;  lalia – mowa)  to ogólne pojęcie stosowane przy określeniu różnych postaci wad wymowy. O dyslalii całkowitej mówimy wtedy, gdy prawie wszystkie głoski są zniekształcone, opuszczane lub realizowane zastępczo. Przy bełkocie występuje sygmatyzm różnego rodzaju, rotacyzm, brak głosek [k; g] lub nieprawidłowa ich realizacja, bezdźwięczność, palatalizacja, zaburzenia nosowości. Nawet samogłoski mogą być artykułowane wadliwie.

Artykulacja jest zniekształcona, charakterystyczne są przestawienia sylabowe i głoskowe, brak jest końcówek lub sylab początkowych, grupy spółgłoskowe są uproszczone. Mowa dziecka jest niezrozumiała lub rozumiana tylko przez najbliższe otoczenie.

JĄKANIE = NIEPŁYNNOŚĆ MOWY

Przejawia się zaburzeniami płynności mówienia. Obserwowane objawy mogą być różnorodne: mimowolne zahamowania toku mówienia, powtórzenia głosek, sylab, wyrazów, fraz, zaczynających wypowiedź bądź w środku, przedłużanie samogłosek, blokowanie, czyli dodatkowe „zastopowanie”, napięcie na głosce. Często współwystępują tiki, dodatkowe ruchy, np.: zmrużenia powiek, grymasy, ruchy kończyn, zaciskanie warg, itp. Zaburzona jest koordynacja pracy aparatu oddechowego, głosowego i artykulacyjnego oraz patologicznie wzmożone jest napięcie mięśni tychże układów wywołane silnymi bodźcami emocjonalnymi. Jąkanie określane jest „nerwicą mowy”.

KAPPACYZM = KEKANIE (kappacismus) i GAMMACYZM = GEGANIE (gammacismus) to zaburzenie dotyczące wymowy głosek [k; g].

Polega na tym, że głoski tylnojęzykowe [k; g] są zastępowane odpowiednio głoskami przedniojęzykowozębowymi [t; d], mogą też być realizowane ze zwarciem krtaniowym. Najczęściej jest to wynikiem nieprawidłowej pracy i wygórowanego napięcia mięśni języka.

KIGANIE i GIGANIE

Rzadko występująca odmiana dyslalii, polega na zastąpieniu głoski zmiękczonej [k’] i [g’] jej twardym odpowiednikiem, np.: [sukeŋka; cuker, gevont].

LAMBDACYZM = LELANIE (lambdacismus)

Rodzaj dyslalii polegający na nieprawidłowej artykulacji głoski [l] –zamianie na głoskę [j], opuszczaniu lub na deformacji dźwięku (dość często występuje realizacja interdentalna).

ŁEŁANIE

Rzadko występująca postać zaburzenia realizacji głoski [ł] – zamienianej na [v]. Jest to związane z osłabioną motoryką narządów artykulacyjnych, szczególnie warg.

MOWA BEZDŹWIĘCZNA

Polega na wymawianiu głosek dźwięcznych bezdźwięcznie, czyli bez drgań wiązadeł głosowych. Dotyczy to głosek, które posiadają swoje bezdźwięczne odpowiedniki, np.: [b®p], [g®k], [d®t], itd. Przy mowie bezdźwięcznej występuje obniżone napięcie mięśniowe: wargi i policzki są wiotkie, głos jest cichy, monotonny. Często przyczyną jest zaburzenie słuchu fonemowego lub uszkodzenie słuchu fizjologicznego.

MUTYZM

Brak lub ograniczenie ekspresji mówienia w co najmniej jednej sytuacji społecznej (np. w przedszkolu) u dzieci, które już posługiwały się mową komunikatywną. Zachowana jest zdolność rozumienia i możliwość porozumiewania się werbalnego (pismo, gesty, mimika). Milczenie może być wybiórcze, tzn. są osoby, z którymi dziecko komunikuje się. Zachowanie dziecka jest zmienione – jest wyciszone, zdystansowane. Zaburzenie ma podłoże psychiczne, emocjonalne, dziecko zazwyczaj nie wie, dlaczego milczy.

ROTACYZM = RERANIE (rhotacismus) to nieprawidłowa realizacja głoski [r].

• Mogirotacyzm (mogirhotacismus)- [r]=Ø , czyli zupełne opuszczenie dźwięku.
• Pararotacyzm (pararhotacismus)- [r]=[l], [ł], [j] , czyli zastąpienie dźwięku [r] innym, prawidłowo realizowanym. Czasem tworzona jest dwugłoska [rl].

Rotacyzm właściwy (rhotacismus) – dźwięk jest zdeformowany, niesystemowy (nie występuje w systemie fonetycznym naszego języka), miejsce artykulacji jest zmienione. Odmiany:

• Rotacyzm uwularny, reranie języczkowe, francuskie (rhotacismus uvularis) – artykulacja polega na wibracji języczka przy uniesionym podniebieniu miękkim (język pozostaje bierny).
• Rotacyzm welarny, reranie podniebienne (rhotacismus velaris) – artykulacja polega na zbliżeniu do podniebienia miękkiego tylnej części języka; powstaje dźwięk podobny do [y].
• Rotacyzm policzkowy (rhotacismus buccalis) – drga jeden policzek pod wpływem strumienia powietrza kierowanego w bok.
• Rotacyzm boczny, reranie boczne (rhotacismus lateralis) – strumień powietrza przechodzi bokiem, między boczną krawędzią języka a dziąsłami.
• Rotacyzm wargowy, reranie labialne, funkcjonalne (rhotacismus labialis) – drgają obie wargi – rzadko spotykana postać rotacyzmu, występuje tzw. [r] furmańskie.
• Rotacyzm wargowo-językowy (rhotacismus labiolingualis) – drgania wytwarzane są między czubkiem języka a wargą górną.
• Rotacyzm wargowo-zębowy (rhotacismus labiodentalis) – wibracja powstaje między wargą a siekaczami.
• Rotacyzm gardłowy, reranie gardłowe, laryngalne, grasejowanie (rhotacismus pharyngealis) – podczas artykulacji nasada języka zbliża się do tylnej ściany gardła, [r] bywa także zastępowane przez zredukowany dźwięk samogłoskowy, pośredni między [y-e].
• Rotacyzm interdentalny, reranie międzyzębowe (rhotacismus interdentalis) – przy artykulacji czubek języka wsunięty jest między zęby.
• Rotacyzm nosowy (rhotacismus nasalis) – podczas realizacji [r] przy niedostatecznym zamknięciu przejścia między jamą ustną a nosową powstaje nosowy dźwięk [ŋg]
• Hiperrotacyzm – nienaturalna, przesadnie wydłużona realizacja – do 5-6 wibracji

RYNOLALIA = NOSOWANIE (rhinolalia, rhinophonia) to wymawianie głosek ustnych „przez nos” oraz trudności w wymowie głosek nosowych.

• Rynolalia zamknięta, nosowanie zamknięte (rhinolalia clausa) – zachodzi wówczas, gdy głoski nosowe wymawiane są jak głoski ustne, zmienia się też barwa głosek. Przyczyny to zmiany anatomiczne lub funkcjonalne w jamach nosowych i nosogardzieli.
• Rynolalia otwarta, nosowanie otwarte (rhinolalia aperta) – głoski ustne łączą się z nadmiernym rezonansem nosowym. Najbardziej zniekształcone są głoski dentalizowane. Głoski [k; g] mogą być zastąpione przez zwarcie językowo-gardłowe lub przez głoski [h; t; d], bądź zastępowane jest przez dźwięk [ŋ]. Najczęściej przyczyną nosowania otwartego są zwykle rozszczepy podniebienia (czasem niewidoczne, bo podśluzówkowe).
• Rynolalia mieszana, nosowanie mieszane (rhinolalia mixta).

SYGMATYZM, SEPLENIENIE (sigmatismus) to nieprawidłowa realizacja głosek dentalizowanych, tzw. szeregów:

• [s; z; c; dz] – głoski syczące (przedniojęzykowo-zębowe);
• [sz; ż; cz; dż] – głoski szumiące (przedniojęzykowo-dziąsłowe);
• [ś; ź; ć; dź] – głoski ciszące (środkowojęzykowe).

Podstawowe rodzaje sygmatyzmu:

• Parasygmatyzm (parasigmatismus) – najczęściej spotykana wadliwa realizacja głosek [sz; ż; cz; dż], które wymawiane są jak [s; z; c; dz] lub [ś; ź; ć; dź].
• Rodzajem parasygmatyzmu jest sygmatyzm szumiący, tzw. szeplenienie, szepietliwość – głoski [s; z; c; dz] wymawiane są jak [sz; ż; cz; dż].
• Sygmatyzm palatalny, seplenienie podniebienne, sieplenienie (sigmatismus palatalis) – mowa dziecinna, spieszczona; głoski syczące i szumiące wymawiane są jak [ś; ź; ć; dź].
• Sygmatyzm interdentalny, seplenienie międzyzębowe, śródzębne (sigmatismus interdentalis) – podczas mówienia język wsuwa się między zęby w linii środkowej lub bocznej, żuchwa jest opuszczona, brak jest zwarcia zębów. Wymowa taka może dotyczyć jednego szeregu, dwóch, a nawet trzech. Zaburzenie to obejmuje czasem głoski przedniojęzykowo-zębowe [t; d; n] (sigmatismus multiplex interdentalis). Często związany jest z zaburzeniami zgryzowymi.
• Sygmatyzm lateralny, seplenienie boczne (sigmatismus lateralis) – artykulacja polega na niesymetrycznym ułożeniu całego języka – szczelina nie tworzy się wzdłuż linii środkowej języka, lecz z boku, układ warg jest nieprawidłowy, rozchylają się one w miejscu przechodzenia powietrza.
• Sygmatyzm addentalny, seplenienie przyzębowe, dozębne (sigmatismus addentalis) – powstaje przy płaskim ułożeniu przodu języka; wzdłuż języka nie tworzy się rowek, powietrze przechodzi szerokim strumieniem.
• Sygmatyzm labiodentalny, seplenienie wargowo-zębowe (sigmatismus labiodentalis) – polega na tworzeniu się szczeliny pomiędzy dolną wargą i krawędzią górnych siekaczy – powstaje układ podobny do wymowy głoski [f].
• Sygmatyzm labialny, seplenienie wargowe (sigmatismus labialis) – podczas artykulacji język jest bierny, a dźwięk powstaje w szczelinie między wargami.
• Sygmatyzm nosowy (sigmatismus nasalis) – podczas realizacji głosek dentalizowanych przy niedostatecznym zamknięciu przejścia między jamą ustną a nosową powstaje nieprzyjemny w odbiorze poszum nosowy.
• Sygmatyzm świszczący (sigmatismus stridens) – w wyniku powstawania zbyt mocnego prądu powietrza powstaje ostry, gwiżdżący dźwięk. Przyczyną najczęściej jest diastema.
• Sygmatyzm laryngalny, seplenienie gardłowe (sigmatismus pharyngealis) – gardłowa wymowa głosek dentalizowanych, najczęściej przy anatomicznych lub funkcjonalnych zaburzeniach podniebienia.
• Sygmatyzm laryngalny, seplenienie krtaniowe (sigmatismus laryngealis) – wytwarzany jest szmer wytwarzany w krtani, powstaje tzw. zwarcie krtaniowe.
• Sygmatyzm przydechowy (sigmatismus aspirativen) – zamiast głosek [s; z; c; dz] słyszymy chuchający szmer.

ZABURZENIA  SŁUCHU  FONEMOWEGO (FONEMATYCZNEGO)

Brak lub zakłócenia w rozpoznawaniu i różnicowaniu dźwięków języka polskiego.  Dotyczy dokładnie „cech dystynktywnych” głosek, czyli dość precyzyjnych cech różniących głoski: dźwięczność-bezdźwięczność, ustność-nosowość, twardość-miękkość.

Słuch fonemowy to zdolność do różnicowania, analizy i syntezy dźwięków mowy zgodnie z zasadami systemu fonologicznego, umiejętność rozróżniania najmniejszych elementów składowych wyrazów, czyli fonemów i wyrazów, które zbudowane są z fonemów danego języka. Słuch fonemowy jest także umiejętnością utożsamiania wymówień głoski, np.: głośne, ciche, z udziałem pierścienia zwierającego gardło (nosowo), z udziałem wiązadeł głosowych, głosem męskim, żeńskim, dziecinnym, bardziej lub mniej wyraziście.

Zaburzenia słuchu fonemowego, w zależności od stopnia nasilenia utrudniają odbiór mowy, utrudniają nabycie umiejętności pisania lub zaburzają przyswojoną już czynność.